In de geschiedschrijving over de Tweede Wereldoorlog heeft zich de afgelopen decennia een opmerkelijke paradigmaverschuiving voorgedaan. Waar historicus dr. Loe de Jong een heldere scheidslijn trok tussen ‘goede’ en ‘foute’ Nederlanders, pleitten latere historici — onder aanvoering van prof. Hans Blom — voor nuance via het begrip accommodatie, de alledaagse, vaak noodzakelijke aanpassing aan de bezettingsmacht zonder ideologische collaboratie.

Na de eeuwwisseling ging een nieuwe generatie auteurs echter nog een stap verder. In boeken en dissertaties ontstond de theorie van de ‘vergrijzing’ of ‘nivellering’: de gedachte dat de scheidslijn tussen goed en fout nauwelijks bestond, en dat de keuze voor verzet of collaboratie grotendeels door puur toeval werd bepaald.

Het gevaar van morele nivellering

Historicus Ran van Reedt Dortland waarschuwt scherp tegen deze verregaande relativering. Wanneer we stellen dat foute keuzes louter toeval waren en geen bewuste amorele handelingen, doen we volgens hem fundamenteel onrecht aan degenen die bewust have, goed en leven op het spel zetten om verzet te plegen.

• Als alle keuzes louter toevallig waren, zou iemand als de verrader Joop de Heus immers niet meer moreel veroordeeld kunnen worden voor zijn daden, maar enkel worden gezien als iemand die zich 'verstandig aanpaste' om zijn eigen hachje te redden.
• Omgekeerd zouden verzetsmensen die geweld gebruikten om onderduikers te beschermen, zomaar op één lijn kunnen worden gezet met de handlangers van de bezetter. Slachtoffers en daders worden in zo’n visie inwisselbaar.

Verzet blijft een bewuste plicht

Geschiedenis mag en moet vanuit meerdere kanten worden onderzocht, maar een morele gelijkschakeling van verzet en collaboratie schiet het doel voorbij. Zoals Johann Wolfgang von Goethe het kernachtig formuleerde:

„Wo Recht zu Unrecht wird, wird Widerstand zur Pflicht.”
(„Waar recht onrecht wordt, wordt verzet een plicht.”)

De jonge mannen en vrouwen van de Oranje Vrijbuiters maakten geen 'toevallige' keuzes. Zij zagen het onrecht, kozen er bewust voor om vervolgden te helpen en betaalden voor die morele moed in groten getale de allerhoogste prijs voor het vuurpeloton op de Waalsdorpervlakte.

Ran van Reedt Dortland